เล่าเรื่อง "วัคซีน"

วัคซีนคืออะไร ?...

     เมื่อกล่าวถึงการให้บริการสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรค ผู้ที่ปฏิบัติงานมักก็จะเรียกกันติดปากสั้นๆว่าทำงานวัคซีน ปกติผู้ที่ทำงานที่เกี่ยวข้องกับวัคซีนก็หนีไม่พ้น แพทย์ พยาบาล เภสัชกร และนักวิชาการสาธารณสุข รวมทั้งนักระบาดวิทยา หลายคนที่ปฏิบัติงานมาเป็นเวลานานก็ยังรู้แต่เพียงว่า วัคซีนก็คือวัคซีน บางคนบอกว่าวัคซีนคือยา บางคนกล่าวว่า วัคซีนคือภูมิคุ้มกันโรคเพราะให้ไปแล้วป้องกันไม่ให้เกิดโรคได้ แต่ในฐานะคนทำงานวัคซีนอย่างเรา ควรมาทำความรู้จักกับคำนี้ในความหมายเชิงวิชาการกัน...

"วัคซีนคือ ชีววัตถุหรือแอนติเจนที่ผลิตมาจากเชื้อโรคหรือพิษของเชื้อโรคที่ถูกทำให้ไม่สามารถก่อโรคได้แต่ยังคงกระตุ้นให้ร่างกายสร้างแอนติบอดี้หรือภูมิคุ้มกันได้"

     ดังนั้นที่เข้าใจกันว่าวัคซีนเป็นแอนติบอดี้หรือภูมิคุ้มกันโรคนั้น เป็นความเข้าใจที่ไม่ถูกต้อง โดยแท้จริงแล้ววัคซีนคือแอนติเจนหรือเชื้อโรคต่างหาก แต่เป็นเชื้อโรคที่ไปทำให้ร่างกายกระตุ้นภูมิคุ้มกันโรคได้

ประเภทวัคซีนตามการผลิต...

    ประเภทวัคซีนตามการผลิต แบ่งออกเป็น 3 ประเภทคือ

1. วัคซีนเชื้อตาย (killed vaccine) หมายถึงวัคซีนที่ผลิตขึ้นโดยใช้เชื้อโรคทั้งตัว (whole cell) ที่ตายแล้ว ตัวอย่างวัคซีนในกลุ่มนี้ ได้แก่ วัคซีนไอกรนชนิดทั้งเซลล์ วัคซีนตับอักเสบเอ วัคซีนอหิวาตกโรคชนิดฉีด วัคซีนพิษสุนัขบ้า และวัคซีนไข้สมองอักเสบเจอีชนิดเชื้อตาย วัคซีนโปลิโอชนิดฉีด และผลิตจากส่วนประกอบบางส่วนของเชื้อโรค (subunit) ตัวอย่างวัคซีนในกลุ่มนี้ ได้แก่ วัคซีนตับอักเสบบี วัคซีนไข้หวัดใหญ่ วัคซีนฮิบ วัคซีนไอกรนชนิดไร้เซลล์ วัคซีนไทฟอยด์ชนิดฉีด และวัคซีนนิวโมคอคคัส หรือผลิตจากโปรตีนส่วนประกอบของเชื้อที่ผลิตมาใหม่โดยอาศัยหลักวิศวพันธุศาสตร์
2. วัคซีนเชื้อเป็นอ่อนฤทธิ์ (live attenuated vaccine) หมายถึงวัคซีนที่ผลิตขึ้นโดยใช้เชื้อโรคมาทำให้อ่อนฤทธิ์ลงจนไม่สามารถทำให้เกิดโรคแต่เพียงพอที่จะกระตุ้นภูมิคุ้มกันของร่างกายได้ วัคซีนในกลุ่มนี้ได้แก่ วัคซีนโปลิโอชนิดกิน วัคซีนรวมหัด-หัดเยอรมัน-คางทูม วัคซีนอีสุกอีใส วัคซีนวัณโรค วัคซีนไทฟอยด์ชนิดรับประทาน วัคซีนโรต้า วัคซีนไข้หวัดใหญ่ชนิดพ่นจมูก
3. วัคซีนประเภทท็อกซอยด์ (toxoid) หมายถึงวัคซีนที่ผลิตโดยการนำพิษของจุลชีพที่เป็นส่วนสำคัญในการก่อโรคมาทำให้หมดฤทธิ์แต่ยังสามารถกระตุ้นให้เกิดภูมิคุ้มกันโรคได้ เช่นวัคซีนคอตีบ และวัคซีนบาดทะยัก

การสร้างประเภทของภูมิคุ้มกันโรคในร่างกาย...

    เมื่อแบ่งภูมิคุ้มกันโรคตามชนิดของแหล่งที่มา สามารถจำแนกได้เป็น 4 ประเภท คือ

1. Active naturally acquired immunity คือ การเกิดภูมิคุ้มกันภายหลังการติดเชื้อตามธรรมชาติ
   (natural infection) เช่น โรคหัด อีสุกอีใส
2. Active artificially acquired immunity คือ การเกิดภูมิคุ้มกันภายหลังการให้วัคซีน
3. Passive naturally acquired immunity คือ การเกิดภูมิคุ้มกันจากการได้รับภูมิคุ้มกันโดยตรง
   โดยที่ไม่ได้สร้างเอง เช่น ทารกในครรภ์ได้รับภูมิคุ้มกันผ่านทางรก หรือ ถ่ายทอดผ่านทาง
   colostrums ในน้ำนมแม่
4. Passive artificially acquired immunity คือ การเกิดภูมิคุ้มกันจากการได้รับแอนติบอดี
   เช่น ได้รับเซรุ่ม หรือ gamma globulin (immunoglobulin)

วัคซีนโควิด-19 มีกี่ชนิด?...

วัคซีนโควิดมี 4 ชนิด
จากหลากหลายบริษัท

     จากการแพร่ระบาดของโรคไวรัสโควิด-19 ทำให้วิถีชีวิตของคนเปลี่ยนไปจากเดิม รวมถึงกระทบต่อเศรษฐกิจทั่วโลกเป็นอย่างมาก จึงมีความพยายามที่จะทำให้สถานการณ์กลับมาเป็นปกติที่สุดโดยเร็ว เพื่อไม่ให้ผลกระทบรุนแรงไปมากกว่าเดิม

     การคิดค้นและพัฒนาวัคซีนโควิด-19 จึงเป็นวิธีการแก้ปัญหาที่สำคัญอย่างมาก เป็นความหวังที่จะทำให้สถานการณ์เป็นปกติ แต่สิ่งหนึ่งที่ผู้คนเป็นกังวลกันคือมาตรฐานและความปลอดภัย ของวัคซีนที่จะฉีด เพราะการพัฒนาวัคซีนมีระยะเวลาจำกัด จึงทำให้คนบางส่วนเป็นกังวลถึงผลข้างเคียงของวัคซีน

1. วัคซีนประเภท mRNA

เป็นการผลิตโดยใช้เทคโนโลยี mRNA คือการใช้ข้อมูลทางพันธุกรรม (mRNA) ฉีดเข้าไปในร่างกาย เมื่อร่างกายได้รับวัคซีนก็จะสร้างแบบ copy ของ Spike Protein จาก Coronavirus จากนั้น ร่างกายจะสร้างโปรตีนที่สามารถกระตุ้นการสร้างภูมิคุ้มกันต่อเชื้อไวรัสขึ้นมา เพื่อให้ระบบภูมิคุ้มกันเริ่มคุ้นเคยกับมันและเริ่มต้นที่จะเอาชนะมัน ร่างกายจะเรียนรู้วิธีต่อสู้กับโปรตีนเหล่านี้ถ้าต้องเผชิญกับมันอีกครั้ง

• ร่างกายจะตอบสนองอย่างไรเมื่อได้รับ coronavirus หลังจากฉีดวัคซีนไปแล้ว
  ระบบภูมิต้านทานจะดักจับ Spike Protein ของ Coronavirus ร่างกายจะเริ่มเรียนรู้วิธีที่จะต่อสู้กับโปรตีนเหล่านี้และสร้างระบบภูมิคุ้มกัน ท้ายที่สุดเชื้อโรคก็จะหายไป และอาการเจ็บป่วยจะไม่เกิดขึ้นอีก
• ตัวอย่างวัคซีนที่ใช้เทคโนโลยีประเภท mRNA ได้แก่ Pfizer/BioNTech และ Moderna

2. วัคซีนประเภท Adenovirus

วัคซีนประเภท Adenovirus ได้ต้นแบบมาจากยีนส์ของไวรัสที่ใช้สำหรับสร้าง Spike Protein เช่นกัน แต่แตกต่างจากวัคซีนประเภท mRNA ที่ใช้ RNA สายเดี่ยว ในขณะที่ Adenovirus ใช้วัคซีนสายเกลียวหรือ DNA

วัคซีนประเภทนี้มีความแข็งแรงกว่าประเภท mRNA เพราะ DNA มีความแข็งแกร่งกว่า RNA โดยโปรตีนที่ห่อหุ้ม Adenovirus สามารถช่วยปกป้องส่วนประกอบยีนส์ด้านใน และสามารถเก็บได้สูงสุด 3 เดือนในตู้เย็นที่อุณหภูมิ 2-8°C

• ตัวอย่างวัคซีนที่ใช้เทคโนโลยีประเภท Adenovirus ได้แก่ Johnson & Johnson และ The Gamaleya Institute / Sputnik V

3. วัคซีนประเภท Inactivated

วัคซีนประเภท Inactivated หรือ Killed vaccine ถูกสร้างจาก microorganisms (ไวรัส แบคทีเรีย หรืออื่น ๆ) ที่ถูกฆ่าโดยความร้อนหรือสารเคมี และเซลล์ที่ตายแล้วจะถูกนำเข้าสู่ร่างกาย แม้ว่า pathogen (ไวรัสหรือแบคที่เรีย) จะตายแล้ว แต่ระบบภูมิคุ้มกันยังสามารถเรียนรู้จาก antigen (ตัวกระตุ้นในการสร้าง Antibodies) ถึงวิธีการต่อสู้กับวัคซีนที่ยังมีชีวิตในอนาคต 

• ระบบภูมิคุ้มกัน
  วัคซีนประเภท inactivated ทั้งเซลล์ อาจไม่ช่วยเร่งการตอบสนองของเซลล์ภูมิคุ้มกันได้เท่าที่ควรและวัคซีนอาจจะมีผลอยู่ไม่ได้นาน จึงอาจจำเป็นต้องฉีดหลายโดสเพื่อเพิ่มการตอบสนองต่อภูมิคุ้มกันอย่างเพียงพอ
• ความปลอดภัยและความคงที่
  วัคซีนประเภท Inactivated ไม่มีความเสี่ยงที่จะก่อให้เกิดโรค เพราะไม่มีส่วนประกอบของไวรัสที่ยังมีชีวิตจึงถูกพิจารณาว่ามีความเสถียรกว่า วัคซีน LAV (Live Attenuated Vaccine)
• ตัวอย่างวัคซีนที่ใช้เทคโนโลยีประเภท Inactivated ได้แก่ Sinovac

4. วัคซีนประเภท Recombinant Protein

วัคซีนประเภท Recombinant Protein ถูกสร้างจาก Antigen ของ Protein หรือ Toxin มีราคาถูกกว่าเมื่อเทียบกับ LAV (Live Attenuated Vaccine หรือวัคซีนที่ยังมีชีวิต) หรือ Inactivated vaccine วัคซีนประเภทนี้มีประสิทธิภาพและคุณภาพที่ดี เพราะใช้ antigen ในปริมาณที่น้อยกว่าแต่มีการตอบสนองต่อ antibody ดีเยี่ยม นอกจากนี้ นักวิจัยยังพบว่าวัคซีนชนิดนี้มีผลกระทบที่มีความรุนแรงต่ำ และมีความเสี่ยงต่ำต่อการติดเชื้อ

• วัคซีนประเภท Recombinant Protein ไม่ได้บรรจุ pathogen (ไวรัสหรือแบคทีเรีย) จริงๆ ในวัคซีน บรรจุเพียงแค่ส่วนของ microbes (DNA RNA หรือ โปรตีน) ที่ใช้สำหรับผลิตวัคซีน แต่อาจจำเป็นต้องฉีดอย่างน้อย 2 โดสขึ้นไปเพื่อประสิทธิภาพที่สูงสุดและสร้างการตอบสนองต่อภูมิคุ้มกันที่เพียงพอ
• ตัวอย่างวัคซีนที่ใช้เทคโนโลยีประเภท Recombinant Protein ได้แก่ Novavax 

* * * * * * * * *

ที่มาของข้อมูล : สถาบันวัคซีนแห่งชาติ - National Vaccine Institute

                        ข้อมูลเปรียบเทียบวัคซีนป้องกันโรคโควิดแต่ละชนิด

แผนกวิชาการระดับการศึกษาขั้นพื้นฐาน

ฝ่ายการศึกษา อัครสังฆมณฑลกรุงเทพฯ